ch_2_05

Τώρα τίθεται το ερώτημα: Ποια επιρροή είχε η εκστρατεία του Τιμούρ στη Δυτική Ασία επί της Αυτοκρατορίας των Κομνηνών; Είδε άραγε ο Μανουήλ την καταιγίδα να περνάει με μανία χωρίς να νιώσει τις καταστροφικές της συνέπειες; Ή μήπως μοιράστηκε κι αυτός την τύχη όλων των γύρω ηγεμόνων, μικρών και μεγάλων, είτε να αγοράσει ειρηνική δουλεία μέσω εθελοντικής υποταγής, όπως ο κουνιάδος του Ταχαρτάν στην Άρσινγκα και οι γείτονές του στο Καρς και τη Σάμαχα στο Σιρβάν, είτε, ύστερα από γενναία αντίσταση, να υποκύψει στη μογγολική δύναμη και, ηττημένος, να ζητήσει ειρήνη, όπως οι ηγεμόνες της Γεωργίας, ο Γκούρτζιν Μαλέκ, ο Τζάνι μπεγκ και ο Αϊβάνι;

Αν κάποιος απαντούσε σε αυτά τα ερωτήματα σύμφωνα με τις απόψεις και τις ιδέες του Gibbon σχετικά με την εκστρατεία του Τιμούρ στην Ανατολία, όχι μόνο ο αυτοκράτορας της Τραπεζούντας, αλλά και ολόκληρη η περιοχή γύρω από την Τοκάτ, την Αμάσεια και τη Σαμσούν θα είχε παραμείνει ανέγγιχτη από αυτά τα γεγονότα και, ας πούμε, ξεχασμένη, αφού γράφει: «Στην ταχεία σταδιοδρομία του, ο Τιμούρ φαίνεται να έχει παραβλέψει αυτή την σκοτεινή και αδιάφορη γωνιά της Ανατολίας».¹ Αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Ο Τιμούρ δεν παρέβλεψε τίποτε. Κατά τη διάρκεια της αργής πορείας του από την Ταμπρίζ στον Ευφράτη τους μήνες Απρίλιο, Μάιο και Ιούνιο του 1402, όταν Ισπανοί και Κωνσταντινουπολίτες απεσταλμένοι ήρθαν σε αυτόν μέσω Τραπεζούντας,² ο Μανουήλ Μέγας Κομνηνός, ύστερα από αρκετές αποτυχημένες προσπάθειες να εμποδίσει τα μέτρα του Τιμούρ, υποτάχθηκε και εμφανίστηκε αυτοπροσώπως για να προσκυνήσει ενώπιον του θρόνου του νικητή. Ο ίδιος ο Τιμούρ είχε κάνει εκστρατεία στα βουνά της Τραπεζούντας και ανάγκασε τον αυτοκράτορα να διαθέσει τις χερσαίες και ναυτικές του δυνάμεις στον πόλεμο εναντίον των Οθωμανών. Έχει ήδη σημειωθεί πιο πάνω με πόσο προσεκτική φροντίδα προετοιμάστηκε ο Τιμούρ για τη μάχη εναντίον του Βαγιαζήτ. Σκόπευε να επιτεθεί στην τρομερή αυτοκρατορία από θάλασσα και στεριά. Η συνεργασία της Τραπεζούντας και της Κωνσταντινούπολης, που διέθεταν πολλά πολεμικά πλοία, φαινόταν απαραίτητη για τους σκοπούς του, αφού ο ίδιος δεν διέθετε ούτε ένα πλοίο. Είκοσι πλοία επρόκειτο να εξοπλίσουν οι Τραπεζούντιοι, ενώ άλλα τόσα από την Κωνσταντινούπολη σε συνδυασμό με αυτούς, επρόκειτο να υποστηρίξουν τις προθέσεις του Μογγόλου στρατηγού στην κατάκτηση της Μικράς Ασίας. Όλα αυτά τα μαθαίνουμε από επιστολή που έγραψε ο Τιμούρ στον αυτοκρατορικό κυβερνήτη στην Κωνσταντινούπολη στις 15 Μαΐου 1402, δύο μήνες πριν από την αποφασιστική Μάχη της Άγκυρας.

Ο Gerardo Sagredo, διακεκριμένος Eνετός που είχε εγκαταλείψει τη Μπούρσα, την τότε πρωτεύουσα της Τουρκικής Ανατολίας, λίγες μόνο μέρες πριν από την εισβολή των Μογγόλων και είχε πάει στην Κωνσταντινούπολη, το έφερε στη Βενετία, όπου μεταφράστηκε στα ιταλικά και δημοσιεύτηκε από τον Marino Sanudo στο έργο του «Ιστορίες των Δόγηδων της Βενετίας» με τον τίτλο Copia di Lettera del Tamerlano all’ Imperadore di Constantinopoli [Αντίγραφο επιστολής του Ταμερλάνου προς τον αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης]. Έχει ως εξής:

Il Procuratore Principe dell' Imperadore Chir-manoli frate Francesco, lo quale voi mandaste con Sandron, sono renuti e hannomi portato le vostre lettere. Noi le abbiamo vedute e lette. Cosi come vi diciamo de presenti le dette vostre lettere per le quali fu confermato il nostro amore più di quel ch'era avanti per il bene del mondo. Ho confermato bene l'amor nostro, quando la prima volta Frate Francesco veniva : l'Imperadore di Trabisonda gli diede grand' impaccio, che fu dato ai nostri addosso, e noi caminammo con Dio per quella si fatta cagione, e feci ch' egli ebbe venti galere apparrechiate bene a venire; e se le nostre parole sono veritiere, che vengano di qua le nostre ambasciate, onde noi siamo, che dobbiamo andare sopra Gerdon. Cosi come i vostri verranno, noi parleremo insieme di quelle cose che ne farà di mestieri.

Imperochè non abbiamo mandato Frate Francesco, perche noi aspettiamo da parte di Jeron Baisetto ambasciatta, perche è venuta novella ferma, che è venuta sua ambasciatta di Baisetto, e stette insieme Frate Francesco con quel Àmbasciadore. E disse Frate Francesco verso quello si fatto Àmbasciadore: che il tributo, che data Costantinopoli e Pera a Baisetto, al presente quello si fatto tributo lo roglio dare a Temir grande Signore. E di questo noi siam d' accordo. E per questa si fatta ragion non ho voluto dar fatica a Baisetto. E ora al presente perche Baisetto non vi lascia passare, io gli camino adosso: Se Baisetto non renderà i luoghi, e ι castelli e i danni e gl' interessi, che v' ha fatti, a me non appartiene combattere con esso. Di qua al presente s'egli vi rende le vostre cose, voi mene scriverete. Scrivetemelo chiaro, che per la briga che fu data ai nostri in Trabisonda, io son venuto in Persona sopra la testa di Trabisonda, perche non abbiate alcun dubbio. E quello che mi dovete scrivere, scrivetemelo chiaro, perche l'Imperadore di Trabisonda e ι suoi verranno da noi sicché il patto che abbiamo da noi, a voi sia fermo e veritiero. Ciò che questo Isaac vi dira, e quello che vi scrive la mia lettera, è chiaro, che voi dovete togliere galere venti e dovete venire in Trabisonda. Noi con Iddio avanti e con viso netto e con fede siamo usciti per caminar chiaro.

A di 15. di Maggio è fatta questa lettera, e per maggior fermezza ci abbiam posti i nostri Sigilli.³

Και σε μετάφραση:

«Προς τον κυβερνήτη του αυτοκράτορα Κυρ-Μανουήλ [Β’ Παλαιολόγου]. Ο μοναχός Φραντσέσκο, τον οποίο στείλατε με τον Αλέξανδρο, ήρθε και μου έφερε τις επιστολές σας. Τις εξετάσαμε και τις διαβάσαμε. Σας λέμε τώρα ότι η διάθεσή μας για το γενικό καλό του κόσμου έχει γίνει ακόμη μεγαλύτερη απ’ ό,τι ήταν πριν. Ακόμη και η πρώτη άφιξη του μοναχού Φραντσέσκο εδώ είχε αυξήσει σημαντικά την καλή μας θέληση. Ο αυτοκράτορας της Τραπεζούντας είχε θέσει πολλά εμπόδια στον δρόμο του, εις βάρος των ξένων. Και για αυτόν τον λόγο, υπό την καθοδήγηση του Αλλάχ, στείλαμε επίσης μια αποστολή εκεί και διατάξαμε να ετοιμάσει για απόπλου είκοσι γαλέρες. Και καθώς οι διαταγές μας έχουν εκπληρωθεί και οι απεσταλμένοι μας, τους οποίους αφήσαμε στην Τραπεζούντα για τον σκοπό αυτόν, έχουν πλέον φτάσει στο στρατόπεδό μας, θα βαδίσουμε εναντίον του [Βαγιαζήτ] Γιλντιρίμ. Μόλις οι δικοί σας φτάσουν εδώ, θα συζητήσουμε και θα καθορίσουμε τα περαιτέρω μέτρα.

Μην εκπλαγείτε που αυτή η επιστολή δεν σας παραδίδεται από τον μοναχό Φραντσέσκο. Έφυγε ταυτόχρονα με τον απεσταλμένο μας στον Γιλντιρίμ Βαγιαζήτ και, σύμφωνα με αξιόπιστες πληροφορίες, θα επιστρέψει σύντομα με το ίδιο άτομο. Είχε πει σε αυτόν τον απεσταλμένο (στο όνομά σας): «Τον φόρο υποτέλειας που πλήρωναν προηγουμένως η Σταμπόλ και το Πέρα στον Βαγιαζήτ, θα τον πληρώνω εφεξής στον Μεγάλο Άρχοντα Τιμούρ». Εγκρίνουμε αυτό το σημείο και γι' αυτό δεν θέλαμε να ενοχλήσουμε τον Βαγιαζήτ άλλο. Αλλά τώρα, αφού ο Βαγιαζήτ σας παρενοχλεί αδιάκοπα, θα του κάνω πόλεμο. Αν όμως σας επιστρέψει τις πόλεις και τα φρούρια και σας αποζημιώσει για όλη την καταστροφή και τη ζημιά που σας έχει προκαλέσει, δεν θα ασχοληθώ άλλο μαζί του. Γι' αυτό γράψτε μου όταν σας επιστρέψει την περιουσία σας. Γράψτε μου ξεκάθαρα, γιατί λόγω της αντίστασης που συνάντησε ο λαός μας στην Τραπεζούντα, εγώ προσωπικά ανάγκασα τον αρχηγό αυτής της πόλης να υποταχθεί, ώστε να μην χρειάζεται να έχετε την παραμικρή επιφύλαξη για την αποστολή των γαλερών. Και ό,τι έχετε να μου γράψετε, γράψτε τό μου ξεκάθαρα, γιατί ο αυτοκράτορας της Τραπεζούντας θα έρθει στο στρατόπεδό μας με τις δυνάμεις του, έτσι ώστε η αμοιβαία μας συμφωνία να μπορεί τώρα να εκπληρωθεί και από εσάς. Σύμφωνα με όσα θα κάνει ο Ισαάκ, ο κομιστής αυτής της επιστολής σας λέω, και από ό,τι περιέχει η ίδια η επιστολή, αναφέρεται σαφώς ότι κι εσείς πρέπει να πάρετε είκοσι γαλέρες και να πλεύσετε μαζί τους προς την Τραπεζούντα. Εμείς, υπό την προστασία του Αλλάχ, ξεκινήσαμε με αγνή όψη και πίστη για να περπατήσουμε με σαφήνεια.

Αυτή η επιστολή γράφτηκε στις 15 Μαΐου και για μεγαλύτερη αυθεντικότητα έχουμε βάλει πάνω της τις σφραγίδες μας».

Μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι οι Ανατολικοί κατακτητές, από τον Κύρο μέχρι τον Σαχ Ναδίρ,⁴ τόλμησαν να επιτεθούν στην Ανατολία μόνο υπό την προστασία έκτακτων προετοιμασιών και ύστερα από μακρές, δειλές συζητήσεις. Σκεφτείτε μόνο τις πρώτες επιθέσεις των Σελτζούκων Τούρκων και των Μογγόλων στρατηγών των Γκουγιούκ, Οκτάι και Μάνγκου Χαν. Μυστική φρίκη φαινόταν να κυριεύει τους γιους της Ανατολής, που κατέβαιναν από τις φωτεινές πεδιάδες του Ιράν, στη θέα του δασώδους ωκεανού και των βαθιών φαραγγιών της οροσειράς του Ταύρου. Αυτή τη φορά η αδιαμφισβήτητη απροθυμία του Τιμούρ να προελάσει σε αυτές τις περιοχές επιδεινώθηκε περαιτέρω από το μεγάλο στρατιωτικό ταλέντο του Βαγιαζήτ και την ανδρεία των ευρωπαϊκών στρατών, που πάντοτε φοβούνταν οι Ασιάτες. Οι Οθωμανοί επρόκειτο επομένως να δεχθούν επίθεση από δύο πλευρές: από την Τραπεζούντα και την Αρμενία, από τα μεσάνυχτα και το πρωί, από τη θάλασσα και από τη στεριά. Ο συνδυασμένος στόλος των δύο ελληνικών αυτοκρατορικών αυλών επρόκειτο να συγκεντρωθεί στην Τραπεζούντα, ενώ ο μεγάλος στρατός υπό την ηγεσία του Τιμούρ επρόκειτο να συγκεντρωθεί στην Άρσινγκα.

Το απόσπασμα στην παραπάνω επιστολή, l’ Imperadore di Trabisonda e i suoi verranno da noi [ο αυτοκράτορας της Τραπεζούντας και οι δικοί του θα έρθουν σε εμάς], δηλώνει σαφώς ότι ο Μανουήλ Μέγας Κομνηνός οδήγησε προσωπικά το σώμα επικουρίας της Τραπεζούντας στο στρατόπεδο του Τιμούρ και πολέμησε με αυτόν επικεφαλής στη μεγάλη μάχη των Μογγόλων εναντίον του Βαγιαζήτ στις 27 Ιουλίου 1402. Επομένως, αν ο Τούρκος Σααντεντίν είχε συντάξει πλήρη κατάλογο των βασιλέων και των ηγεμόνων που ήρθαν σε βοήθεια του μεγάλου χαν της Σαμαρκάνδης, ο ηγεμόνας της Τραπεζούντας (Trabuzun Tekfur) θα είχε βρει επίσης τη θέση του σε αυτόν. Όμως, όπως έχουν τα πράγματα, το αναφέρει μόνο γενικά:⁵ «Οι σουλτάνοι του Σιρβάν και του Γκιλάν, οι βασιλείς του Ντιάρ-Μπεκρ και του Κουρδιστάν, οι δύο σάχηδες του Σιστάν και του Μπανταχσάν, οι χάνοι του Τουρκεστάν και είκοσι άλλοι αξιόλογοι και διάσημοι ηγεμόνες ως φίλοι και σύμμαχοι του τυράννου Τιμούρ Χαν». Μεταξύ των είκοσι αξιοσημείωτων ηγεμόνων, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων των άλλων δύο, είναι ο Μανουήλ της Τραπεζούντας, του οποίου η ονομαστική απαρίθμηση είναι ακόμη λιγότερο αναμενόμενη από τους μωαμεθανούς, αφού, εκτός από τη σχετικά περιορισμένη δύναμή του, ήταν επίσης χριστιανός.

Η νίκη του Τιμούρ στην Άγκυρα κερδήθηκε με τέτοια ταχύτητα που, λόγω της βραδύτητας των διαπραγματεύσεων και της απροθυμίας των Κωνσταντινουπολιτών και των Τραπεζουντίων, ο κοινά ανεπτυγμένος στόλος δεν μπόρεσε καν να συγκεντρωθεί, πόσο μάλλον να συνεισφέρει οτιδήποτε στις μεγάλες επιτυχίες των Μογγόλων. Επιπλέον, η καταστροφή του μεγάλου οθωμανικού στρατού ήταν τόσο ολοκληρωτική, και σίγουρα τόσο απροσδόκητη για τον ίδιο τον Τιμούρ, που δεν επέμενε πια στην εκπλήρωση των διαταγών του σε αυτό το σημείο. Πρέπει όμως επίσης να σημειωθεί η δολιότητα με την οποία οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και οι Γενουάτες του Πέρα διαπραγματεύτηκαν την ανάπτυξη σημαντικής ναυτικής δύναμης εναντίον του Βαγιαζήτ. Για να πείσουν τον Τιμούρ να βαδίσει εναντίον των Τούρκων, του είχαν προτείνει να χρησιμοποιήσουν μεγάλη ναυτική δύναμη για να εμποδίσουν το πέρασμα των Ευρωπαίων Τούρκων στην Ανατολία, ώστε να μπορέσει να υπερνικήσει πιο εύκολα τις ασιατικές δυνάμεις του Βαγιαζήτ. Όχι μόνο άνοιξαν εντελώς το πέρασμα από την Ευρώπη στην Ασία, αλλά επίσης, μετά την ήττα και φυλάκιση του σουλτάνου, συνόδευσαν στην Ελλάδα με τα δικά τους πλοία τους Ανατολίτες που προσπαθούσαν να ξεφύγουν από την οργή του Τιμούρ, ενώ στην Προποντίδα και στον Ελλήσποντο εμπόδισαν εχθρικά την νικηφόρα προέλαση των Μογγόλων.⁶

Ο Τιμούρ Χαν είχε μόνο τις προαναφερθείσες είκοσι γαλέρες από την Τραπεζούντα, επανδρωμένες από Τραπεζουντίους Έλληνες, για να αντιταχθούν σε αυτή τη συνδυασμένη δύναμη Ελλάδας και Ιταλίας. Αυτές όμως ήσαν κατανοητά ανεπαρκείς για να επιβάλουν το πέρασμα από τη Μαύρη Θάλασσα στον Βόσπορο και να ανοίξουν τις πύλες της Ευρώπης. Με ανίσχυρη οργή, ο Τιμούρ κοίταξε από την Ασία προς τους καταπράσινους λόφους των ευρωπαϊκών ακτών και στη συνέχεια στράφηκε πίσω προς το εσωτερικό της Ανατολίας και τα νότια του Ευξείνου Πόντου. Ο Κλαβίχο ισχυρίζεται ότι από τότε και στο εξής ο Χαν φερόταν με αυστηρότητα και σκληρότητα στους χριστιανούς, σε όλες τις χώρες που υπάγονταν σε αυτόν.⁷

Το πόσο λίγο ο Τιμούρ, κατά την υποχώρησή του, αγνοούσε τη βορειοανατολική γωνία της Μικράς Ασίας και ιδιαίτερα την Αμάσεια, αυτό το οριακό σημείο των Τούρκων εναντίον των χριστιανών της Τραπεζούντας, μπορεί να συναχθεί από μια ιστορία του Αλή, στην οποία περιγράφει πώς ο Τιμούρ περικύκλωσε με τον στρατό του τους οικισμούς των συχνά αναφερόμενων Καρά Τατάρων και διέταξε ολόκληρη την ορδή να απομακρυνθεί από την περιοχή τους, για να επιστρέψουν στην παλιά τους πατρίδα από την οποία είχαν έρθει με τον Ουλάγου.⁸ Από την Αμάσεια και τη Σιβάς η πορεία συνεχίστηκε μέσω Κιοσέ Νταγ, Τσονάκ, μέσω του βόρειου πλευρικού περάσματος στην όμορφη κοιλάδα της Μπαϊμπούρτ, διασχίζοντας την περιοχή της Άρσινγκα και τα σύνορα της Παλιάς Τραπεζούντας. Εδώ έβρισκε κανείς ακόμη μερικώς άθικτες περιοχές και τροφή για στρατιώτες και άλογα, κάτι που δεν ήταν πια τόσο εύκολο να βρεθεί στον μακρύ και συχνά περιγραφόμενο δρόμο μέσω Ερζερούμ και Καρς.

Μογγολικά στρατιωτικά αποσπάσματα από την αριστερή πτέρυγα έφτασαν ακόμη και στην πόλη Κερασούς της Τραπεζούντας στην ακτή. Από εκεί, χωρίς να εισέλθουν στην Τραπεζούντα, η οποία βρίσκεται σαράντα περίπου λεύγες μακριά πίσω από ορεινά φαράγγια, πήραν τον δρόμο προς την κοιλάδα της Μπαϊμπούρτ και ενώθηκαν με τις υπόλοιπες μάζες. Αυτή την πληροφορία διέσωσε για εμάς ο προαναφερθείς ιππότης Σιλτμπέργκερ από τη Βαυαρία, ο οποίος, μετά την ήττα του Βαγιαζήτ, συνελήφθη αιχμάλωτος από τους Μογγόλους και, ως εκ τούτου, βάδισε με τον στρατό μέσα από τις προαναφερθείσες περιοχές προς τα εδάφη της Φάσης. Το ότι είχε πάει στην πόλη Κερασούς της Τραπεζούντας (που ονομάζεται Κερασούντα από τους κατοίκους) αποδεικνύεται από ένα απόσπασμα στο ταξιδιωτικό του ημερολόγιο, όπου γράφει: «Αφήσαμε την κατοικία μας εδώ και ήρθαμε στην πόλη Κερασούς, η οποία ανήκει στο προαναφερθέν βασίλειο της Λαζίας, γη που κατοικείται από Έλληνες και είναι εύφορη από άποψη βλάστησης».⁹

Όλα όσα έχουν ειπωθεί μέχρι στιγμής για την υποχώρηση του Τιμούρ Χαν μέσω της περιοχής της Τραπεζούντας και των παραμεθορίων περιοχών της επιβεβαιώνονται από τον Ιμπν Αραμπσάχ όταν γράφει:¹⁰ «Ο Τιμούρ δεν έπαψε να μαίνεται σαν μανιασμένη καταιγίδα σε εκείνη τη βαθιά θάλασσα, μέχρι που σταμάτησε κοντά στη γη των Γεωργιανών, και από τις πόλεις τους είναι η Τιφλίδα, η Τραπεζούς και η Αμπχαζία».

Ο πολυταξιδεμένος Αχμέτ δεν είδε ποτέ την ίδια την πόλη της Τραπεζούντας, ούτε ήταν εξοικειωμένος με την πολιτική της κατάσταση. Διαφορετικά θα είχε παράσχει περιγραφή της εξίσου ακριβή και ελκυστική με εκείνη της Σαμσούν, της Σινώπης και των Στενών της Κωνσταντινούπολης. Θα είχε επίσης χρησιμοποιήσει την έκφραση wehi al-tacht balychtysas, «είναι ξεχωριστή βασιλική έδρα», όχι τόσο του Αμπχάζιου βασιλιά όσο του αυτοκράτορα της Τραπεζούντας.

Ύστερα από τρομερή καταστροφή των εδαφών που σήμερα αποτελούν την Ιμερέτια, τη Μινγκρελία και την άνω κουρδική κοιλάδα, ο Τιμούρ επέστρεψε στα χειμερινά του καταλύματα στο Καραμπάχ. Αυτή τη φορά δεν επιτέθηκε στην Τραπεζούντα. Την είχε ήδη κατακτήσει κατά την πορεία του προς την Ανατολία, καθώς και την πόλη και την περιοχή της Τιφλίδας. Ο Αχμέτ την κατατάσσει ανάμεσα στα μικρά κράτη των απίστων. Όχι και τόσο ακριβές, αλλά ακριβώς αυτή η χρονολογική ανακρίβεια αποδεικνύει ότι ανάμεσα στα έγγραφα του Τιμούρ βρήκε επίσης πληροφορίες για μια εχθρική εκστρατεία εναντίον του ηγεμόνα της Τραπεζούντας.

Αν κάποιος εδώ ρωτήσει γιατί ο Τιμούρ έστριψε ξανά δεξιά από το λιμάνι της Κερασούντας προς την Αρμενία, και αντ' αυτού δεν προχώρησε κατά μήκος των ακτών της Τραπεζούντας και δεν εισέβαλε στις χώρες της Φάσιδος, απαντώ σε αυτή την αντίρρηση με τον Κλαβίχο: Toda esta tierra de Trapisonda que es a la marina, es de muy alias sierras e de montannas de arboles altos; e en este camino se perdieron todas quantas bestias lleraban.¹¹ Δηλαδή: «Ολόκληρη η θαλάσσια ακτή (ανατολικά) της Τραπεζούντας είναι γεμάτη με ψηλές οροσειρές και βαθιά δασικά φαράγγια, και όλα τα ζώα που μετέφεραν μαζί τους οι απεσταλμένοι χάθηκαν εδώ». Πώς θα μπορούσαν τα αμέτρητα άρματα φορτωμένα με τα λάφυρα της Ανατολίας και οι 200.000 Μογγόλοι ιππείς να ταξιδέψουν με ασφάλεια μέσα από περιοχή όπου ένα μικρό καραβάνι θα αντιμετώπιζε τις μεγαλύτερες δυσκολίες; Την άνοιξη του επόμενου έτους 1404 ο Τιμούρ έφυγε για πάντα από τα εδάφη του Καυκάσου, αφού είχε παραδώσει την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας ως υποτελή στη διοίκηση του ανιψιού του, του Χαλίλ Σουλτάν, όπως μαθαίνουμε από τον Αλή του Γεζντ που γράφει: «Ο Τιμούρ ανέθεσε στον Μίρζα Χαλίλ Σουλτάν την κτήση της Μπαϊλκάν, της Μπερντάα, της Γεντσάχ-Αρμενίας, του Αρράν και του Γκουρτζιστάν (Γεωργίας) με την Τραπεζούντα».¹² Ο Μιράν Σαχ έλαβε την Ταμπρίζ και τη χώρα μέχρι τον Ευφράτη. Η Ανατολία αφέθηκε στη μοίρα της.

<-2.4. Μανουήλ Γ΄. Ο Βαγιαζήτ και ο Τιμούρ Χαν πλησιάζουν τα σύνορα της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας

2.6. Άποψη της εσωτερικής κατάστασης της Αυτοκρατορίας υπό τον Μανουήλ Γ΄->

Κεφάλαιο 2.5. Ο Μανουήλ υποτάσσεται στους Μογγόλους το 1402