| <-2.9. Δαβίδ Α΄. Ο Μωάμεθ Β΄ καταστρέφει την Αυτοκρατορία Τραπεζούντας (1458-1462) | 3.1. Οι επαρχίες και η πρωτεύουσα-> |
Κεφάλαιο 2.10. Η μοίρα των ηττημένων
Όσοι λένε ότι η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας τελικά αποτελούνταν μόνο από την πόλη της Τραπεζούντας και την γύρω περιοχή, που απείχε μισή μέρα ταξίδι, κάνουν λάθος, αφού ο Φραντζής, ο οποίος είχε διαμείνει σε αυτήν την αυτοκρατορία για κάποιο χρονικό διάστημα, τα τελευταία χρόνια εξακολουθούσε να αποκαλεί την σημαντική και όμορφη Κερασούντα με ολόκληρη την επικράτειά της, που απέχει περισσότερο από σαράντα ώρες ταξίδι από την πρωτεύουσα, ιδιοκτησία του αυτοκράτορα Δαβίδ.1 Μετά την πτώση της πρωτεύουσας, η Κερασούς και το Μεσοχάλδιον, το οχυρό των Καβαζιτών, μαζί με όλα τα άλλα κάστρα και τις έδρες των μικρότερων δυναστών μεταξύ Αμισού και Ιβηρίας, παραδόθηκαν χωρίς αντίσταση στον πασά της Αμάσειας, ο οποίος στάλθηκε για να τις κατακτήσει. Η μοίρα των κατοίκων της Τραπεζούντας ήταν θλιβερή. Μόνο στο ένα τρίτο επιτράπηκε να παραμείνει εκεί, έξω από τα τείχη στα ανοιχτά προάστια, τα οποία είχαν καταστραφεί κατά τον κανονιοβολισμό του στόλου. Οι υπόλοιποι στάλθηκαν εν μέρει να ζήσουν στην ημιέρημη Κωνσταντινούπολη και εν μέρει τοποθετήθηκαν στους γενίτσαρους. Ο Μωάμεθ επέλεξε τους πιο όμορφους και δυνατούς νέους άνδρες για την υπηρεσία του, κάνοντάς τους οπλοφόρους ή αναθέτοντάς τους άλλα καθήκοντα στην υπηρεσία του. Πολλοί από τους απλούς ανθρώπους στάλθηκαν στον στρατό ως σκλάβοι και αναγκάζονταν να υπηρετούν σε σκηνές. Συνολικά όμως επιλέχθηκαν 800 αγόρια και εγγράφηκαν στις λίστες των μισθοφόρων. Το μεγάλο κάστρο και η πόλη φρουρούνταν εξ ολοκλήρου από Τούρκους στρατιώτες, και ο υποδιοικητής του ναυστάθμου της Καλλίπολης διορίστηκε πασάς. Κατέλαβε τη θέση του στο αυτοκρατορικό παλάτι.
Ένα μέρος της κατακτημένης γης έγινε το πασαλίκι της Αμάσειας2 και γενικά, όπου υπήρχε αξιόλογη περιουσία ή οχυρό, ο προηγούμενος ιδιοκτήτης εκδιώχθηκε και εγκαταστάθηκε Τούρκος. Ο Μωάμεθ παρέμεινε στην Τραπεζούντα καθ' όλη τη διάρκεια του χειμώνα και δεν έφυγε από τη χώρα την επόμενη άνοιξη, πριν εκτελεστούν όλες οι διαταγές του και εξαλειφθούν εντελώς τα τελευταία ίχνη της τελευταίας Ελληνικής Αυτοκρατορίας. Νωρίτερα η Σάρα Χατούν είχε επιστρέψει στην πατρίδα της με τον Τουρκομάνο πρέσβη, αφού ο σουλτάνος της είχε δώσει τα πιο πολύτιμα πετράδια από το αρχαίο θησαυροφυλάκιο της Τραπεζούντας για τη μεσολάβησή της στις υποθέσεις των Μεγάλων Κομνηνών.3
Στο μεταξύ ο Δαβίδ, ο οποίος είχε ήδη μεταφερθεί στην Κωνσταντινούπολη τον προηγούμενο χρόνο με ολόκληρη την οικογένεια και τους συγγενείς του, έλαβε ορισμένες γαίες στην περιοχή της Αδριανούπολης μετά την επιστροφή του Μωάμεθ από την εκστρατεία.4 Όμως η κόρη του δεν έγινε σύζυγος του σουλτάνου, όπως οριζόταν στη συνθήκη. Ο Γεώργιος, ο μικρότερος γιος του Δαβίδ, ανατράφηκε στο Ισλάμ, αλλά παρ' όλα αυτά φονεύθηκε λίγο αργότερα μαζί με τον πατέρα του και τον Αλέξιο, τον γιο του Καλογιάννη. Διάφοροι λόγοι δίνονται για αυτή την πράξη. Η επιθυμία του Μωάμεθ για τους μεγάλους θησαυρούς της Τραπεζούντας αφενός, και η επίγνωση ότι το ελληνικό έθνος έβλεπε στον αιχμάλωτο Δαβίδ τον τελευταίο νόμιμο ηγέτη του αφετέρου, ίσως επιτάχυναν την πτώση της οικογένειας, η εξόντωση της οποίας είχε ήδη αποφασιστεί στο μυαλό του Μωάμεθ πριν από την κατάληψη της πρωτεύουσας. Η επόμενη πρόφαση που χρησιμοποιήθηκε ήταν μια επιστολή, αληθινή ή πλαστή, την οποία η Δέσποινα Χατούν, σύζυγος του [Ουζούν] Χασάν (τουλάχιστον σύμφωνα με τον Λαόνικο), έγραψε στην Αδριανούπολη, ζητώντας του να στείλει στη Μεσοποταμία είτε τον γιο του Δαβίδ είτε τον Αλέξιο Κομνηνό, γιο του Αλεξάνδρου από την κόρη ενός Μυτιληναίου ηγεμόνα.
Η επιστολή προκάλεσε την υποψία του Μωάμεθ ότι ο Δαβίδ βρισκόταν ακόμη σε μυστική συνωμοσία με τον Χασάν και τον ενθάρρυνε να διεξάγει πόλεμο εναντίον των Οθωμανών, προκειμένου να εξασφαλίσει την απελευθέρωσή του και την αποκατάσταση της αυτοκρατορίας του. Ο Δαβίδ και ολόκληρη η οικογένειά του φυλακίστηκαν και μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Οι βυζαντινές ιστορίες δεν προσδιορίζουν με ακρίβεια το έτος της πτώσης του. Σύμφωνα με τον Φραντζή, ύστερα από λίγο καιρό, άρπαξαν όλα τα υπάρχοντά του με ασήμαντη πρόφαση και τον στραγγάλισαν με μεταξωτό κορδόνι. Όμως άλλη αναφορά ισχυρίζεται ότι ο Δαβίδ και όλα τα αρσενικά παιδιά του στραγγαλίστηκαν αμέσως πριν ο τουρκικός στρατός βαδίσει εναντίον της Καραμανίας και του Ουζούν Χασάν.5
Αυτή η άποψη φαίνεται πιο πιθανή. Διότι όταν, πέντε χρόνια μετά την κατάκτηση της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, ο σουλτάνος της Καραμανίας άρχισε τελικά να προετοιμάζεται σοβαρά, και ο Χασάν, ο οποίος έγινε κύριος ολόκληρης της περσικής μοναρχίας μετά την ήττα του Τζάχαν Σαχ γύρω στο 1467, άρχισε να υπονομεύει την οθωμανική κυριαρχία στην Ανατολία, ο Μωάμεθ μπορεί να μην έκανε λάθος πιστεύοντας ότι ο Δαβίδ, μέσω μυστικών δολοπλοκιών, είχε ενθαρρύνει τους πρώην συμμάχους του να κατακτήσουν τη Μικρά Ασία. Και είναι αυτονόητο ότι θα αποσπούσαν ξανά την Τραπεζούντα από τους Οθωμανούς. Σε αυτή την περίπτωση, είναι απολύτως φυσικό ο καχύποπτος Τούρκος, πριν από την εκστρατεία του εναντίον της Καραμανίας και των Περσών, να επιδιώξει να απαλλαγεί πρώτα απ' όλα από τον γηγενή εχθρό, εν μέρει για να οικειοποιηθεί τους θησαυρούς του και εν μέρει για να στερήσει από τους επιτιθέμενους κάθε πρόσχημα να προσπαθήσουν να απελευθερώσουν τον Δαβίδ και να τον αποκαταστήσουν στην αυτοκρατορία του.
Αλλά και αυτή τη φορά τα διεστραμμένα μέτρα των συμμάχων έκαναν τη νίκη ευκολότερη για τον Τούρκο σουλτάνο, καθώς ο Καραμάν ηττήθηκε και εκδιώχθηκε από τη χώρα πριν ο Χασάν φτάσει στην Ανατολία με τον μεγάλο περσο-τουρκμανικό στρατό του, ενώ ύστερα από κάποια προσωρινά πλεονεκτήματα, πολέμησε τη διάσημη Μάχη του Παϊπέρτ [Μπαϊμπούρτ] σε δασώδη κοιλάδα μεταξύ Ερζερούμ και Τραπεζούντας το 1472 και ηττήθηκε ολοκληρωτικά.6 Την ίδια μέρα ο μεγάλος συνασπισμός Τραπεζούντας-Τουρκμἐνων ουσιαστικά καταστράφηκε και η τελευταία ελπίδα ελευθερίας για τους Έλληνες στην Τραπεζούντα εξαφανίστηκε. Συνεπώς ο θάνατος του Αλεξίου και των γιων του θα πρέπει να χρονολογηθεί περίπου στο έτος 1466.
Σύμφωνα με τον Θεόδωρο Σπαντουγκίνο, το πρόσχημα για τη δολοφονία της οικογένειας των Κομνηνών δεν ήταν επιστολή από την Ταμπρίζ αλλά από τη Ρώμη, με την οποία ο Δαβίδ λάμβανε νέα για σταυροφορία εναντίον των Τούρκων. Αυτή η πλαστογραφημένη επιστολή έφτασε δύο χρόνια αφότου ο Δαβίδ είχε παραλάβει την πόλη των Σερρών στη Μακεδονία από τον Μωάμεθ. Στη συνέχεια ο εκθρονισμένος Μέγας Κομνηνός οδηγήθηκε αλυσοδεμένος στην Κωνσταντινούπολη με τη σύζυγό του και οκτώ γιους και εκτελέστηκε επειδή αρνήθηκαν να ασπαστούν το Ισλάμ. Η Τραπεζούς παραδόθηκε γύρω στο 1462. Γύρω στο 1463 ο Μωάμεθ επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και παραχώρησε στον Δαβίδ την προαναφερθείσα πόλη για τη συντήρησή του. Κατά συνέπεια, η καταστροφή του συνέβη το 1465, κάτι που είναι λίγο-πολύ σύμφωνο με την προηγούμενη άποψη. Σύμφωνα με την προαναφερθείσα αναφορά του Λαόνικου, ο μικρότερος γιος του Δαβίδ, ο Γεώργιος, σκοτώθηκε επίσης μαζί με τον πατέρα και τους επτά αδελφούς του, αν και είχε αφιερωθεί στο Ισλάμ από τον Μωάμεθ ως παιδί τριών ετών. Κατά τον Σπαντουγκίνο όμως, αυτός και η αδελφή του στάλθηκαν στον Ουζούν Χασάν στη Μεσοποταμία.
Δεν μπορεί να προσδιοριστεί με βεβαιότητα ποιος από τους δύο λέει την αλήθεια, αφού ο Μωάμεθ διέταξε να σκοτωθεί ο ηγεμόνας της Λέσβου και οι ευγενείς του, παρόλο που είχαν ομολογήσει τη μουσουλμανική πίστη. Παρεμπιπτόντως ο σουλτάνος συνέχισε να διώκει την οικογένεια των Μεγάλων Κομνηνών ακόμη και μετά την εκτέλεσή τους, διατάζοντας να πεταχτούν άταφοι μέχρι να γίνουν θύματα σκύλων και πουλιών. Η Ελένη, όπως αποκαλεί ο Σπαντουγκίνο την αυτοκράτειρα της Τραπεζούντας, παρακολουθούσε με προσοχή τη σφαγή των συγγενών της. Ύστερα φύλαγε τα σώματά τους κατά τη διάρκεια της ημέρας και τα έθαβε ένα προς ένα με τα ίδια της τα χέρια. Στη συνέχεια φόρεσε ράσο μετάνοιας και λίγο αργότερα, ύστερα από αυστηρή και εγκρατή ζωή, πέθανε σε καλύβα από άχυρο, την οποία είχε επιλέξει ως κατοικία της.
Αυτή η Ελένη Καντακουζηνή πρέπει να ήταν η δεύτερη σύζυγος του Δαβίδ, αφού, σύμφωνα με μεταγενέστερη προσθήκη στο Xρονικό του Παλατιού, εκείνος παντρεύτηκε τη Μαρία από τον οίκο της Θεοδωρούς κατά τη διάρκεια της ζωής του πατέρα του Αλεξίου Δ΄, όταν ο μεγαλύτερος αδελφός του Καλογιάννης ζούσε στη Γεωργία και ο Αλέξανδρος ήταν συναυτοκράτορας, ενώ ο ίδιος ήταν δεσπότης. Η Θεοδωρού ήταν ελληνική οικογένεια και τον 14ο αιώνα είχαν ιδρύσει μικρή ελληνική ηγεμονία που ονομαζόταν Γοτθία, κοντά στην γενουατική αποικία του Καφφά στη χερσόνησο της Κριμαίας. Ο Μωάμεθ Β΄ την κατέστρεψε επίσης το 1472. Η Άννα, η μοναχοκόρη του Δαβίδ, δόθηκε στον κυβερνήτη της Μακεδονίας κατά τον Λαόνικο και αναγκάστηκε να ασπαστεί το Ισλάμ.7 Σύμφωνα όμως με άλλες αναφορές, ο Μωάμεθ την έδωσε στον δάσκαλό του, ο οποίος την αποκήρυξε επειδή αρνήθηκε να ασπαστεί το Ισλάμ.8 Μόνο δύο μέλη της οικογένειας των Μεγάλων Κομνηνών βρήκαν εύνοια στα μάτια του σουλτάνου, δηλαδή η κόρη του ηγεμόνα της Λέσβου και σύζυγος του Αλεξάνδρου Κομνηνού, για τον οποίο είχαμε μιλήσει προηγουμένως, και ο μοναχογιός της. Kαι οι δύο λόγω της εξαιρετικής ομορφιάς τους.9 Οι υπόλοιποι γιοι και κόρες των μεγάλων και συγγενείς της αυτοκρατορικής οικογένειας της Τραπεζούντας χάθηκαν, άγνωστοι και ξεχασμένοι, στη συνοδεία των απλών στρατιωτών και των σκλάβων στο σεράι του μεγάλου σουλτάνου και στο χαρέμι των ευγενών Τούρκων στην Κωνσταντινούπολη.
| <-2.9. Δαβίδ Α΄. Ο Μωάμεθ Β΄ καταστρέφει την Αυτοκρατορία Τραπεζούντας (1458-1462) | 3.1. Οι επαρχίες και η πρωτεύουσα-> |