| <-1.13. Ο Αλέξιος Β΄ ανεβαίνει στον θρόνο το 1297. Μάχη εναντίον των Τουρκομάνων και των Γενουατών | 1.15. Βασίλειος Α΄ (1333-1340). Ζυμώσεις στο εσωτερικό της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας-> |
Κεφάλαιο 1.14. Ανδρόνικος Γ΄. Μανουήλ Β΄. Εσωτερική κατάσταση της αυτοκρατορίας. Οι παρατάξεις των Σχολαρίων και των Μεσοχαλδίων. Η προέλευσή τους
Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αλεξίου Β', όταν η δύναμη των Μογγόλων χάνων της Ταμπρίζ είχε σταδιακά μειωθεί μετά τον θάνατο του [ιλ-χάνου] Μαχμούτ Γαζάν το έτος 1306 και κάθε φόβος για την παγκόσμια κατακτητική τους κυριαρχία είχε εξαφανιστεί, οι εσωτερικές φατρίες άρχισαν να ανεβαίνουν με δύναμη για πρώτη φορά στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, με αποτέλεσμα, λίγο μετά τον θάνατό του, να ξεσπάσει ανοιχτός εμφύλιος πόλεμος και να καταστραφεί η χώρα κατά τη διάρκεια μεγάλου μέρους του 14ου αιώνα. Η διχόνοια και η αναταραχή διείσδυσε ακόμη και στο αυτοκρατορικό παλάτι, όπου ο γιος και διάδοχος του Αλεξίου, ο Ανδρόνικος Γ΄, το έπνιξε στο αίμα των από την πλευρά του πατέρα του θείων του, των Μιχαήλ και Γεωργίου. Αλλά η πλάστιγγα άρχισε να γέρνει και το μεγαλείο της αυλής να ωχριά. Η κυρίαρχη δυναστεία ήταν ανίκανη να διατηρήσει αυτή τη μαγεία που αποσπούσε την υπακοή από ισχυρούς υπηκόους και υπότασσε τα ιδιωτικά συμφέροντα στο κοινό καλό. Για να επιτραπεί ακόμη μεγαλύτερο περιθώριο για παραταξιακή αναταραχή, ο Ανδρόνικος Γ' πέθανε αφού κράτησε το σκήπτρο του Μεγάλου Κομνηνού για όχι περισσότερο από είκοσι μήνες, αφήνοντας ως διάδοχό του τον γιο του Μανουήλ Β', ένα οκτάχρονο αγόρι.1
Υπήρχαν κυρίως δύο παρατάξεις στη χώρα, η μία από τις οποίες ισχυριζόταν ότι υπερασπιζόταν την υπόθεση της αυλής, η άλλη τα πλεονεκτήματα του αρχικά ελληνικού πληθυσμού της Παλαιάς Τραπεζούντας, αλλά και οι δύο, όπως συμβαίνει πάντοτε, ήθελαν ουσιαστικά να καταλάβουν την αποκλειστική εξουσία.
Επικεφαλής της αυλικής παράταξης ήσαν κυρίως οι μεγάλοι, παλιοί βυζαντινοί αρχηγοί οικογενειών, οι οποίοι οδηγήθηκαν στην Κολχίδα μαζί με τους Κομνηνούς από τις επαναστάσεις του 1185 και του 1204 και οι οποίοι, με τη σειρά τους, εκπροσωπούσαν την αυλή. Η λαϊκή ή ιθαγενής παράταξη σχηματιζόταν από τις διάσημες και πλούσιες οικογένειες που είχαν εγκατασταθεί εδώ και καιρό στις ακτές της Τραπεζούντας και κατείχαν τα μεγάλα κτήματα. Ήσαν επίσης αυτοί που, ειδικότερα, συνέβαλαν σημαντικά στην ίδρυση της νέας τάξης το 1204, επειδή έλπιζαν να αποκτήσουν έτσι πλήρη επιρροή στην αυλή των Μεγάλων Κομνηνών στο μέλλον. Η αυλική αριστοκρατία που είχε μεταναστεύσει με τον Αλέξιο Α΄ απαιτούσε επίσης το ίδιο μερίδιο στην κυβέρνηση, και, όπως πίστευαν, απόλυτα δικαιολογημένα, αφού είχαν εγκαταλείψει τη λαμπρότητα και την ευτυχισμένη ζωή στη μεγάλη πόλη της Κωνσταντινούπολης και είχαν ακολουθήσει τον ηγεμόνα τους στη μακρινή γη των Τραπεζουντίων, μέχρι τα σύνορα των βαρβάρων. Αυτά τα εχθρικά στοιχεία εμπόδισαν κυρίως την ανάπτυξη της αυτοκρατορίας, υπονόμευσαν τη δύναμή της και τελικά τη διέλυσαν σε πλήθος δυναστειών, οι οποίες, ενώ αναγνώριζαν τον Μεγάλο Κομνηνό και Αυτοκράτορα της Ανατολίας ως τον ανώτατο φεουδάρχη, του άφησαν λίγα στις τελευταίες ημέρες της αυτοκρατορίας εκτός από την πρωτεύουσά του και το φρούριο της Κερασούντας, τρεις περίπου ημέρες μακριά από αυτήν, μαζί με τα χωριά που ανήκαν και στις δύο.2
Ότι υπήρχε γηγενής αριστοκρατία στην Παλαιά Τραπεζούντα, περήφανη για την αρχαιότητα και τα προνόμιά της, εκτός από μερικά ασαφή αποσπάσματα του Νικηφόρου [Γρηγορά] το μαθαίνουμε πιο ξεκάθαρα από πολύ παλιό ελληνικό χειρόγραφο, από το οποίο ο Bollandus άντλησε τη βιογραφία της αγίας Δωροθέας της Τραπεζούντας, πριν από έντεκα αιώνες. Ο Ιωάννης, μητροπολίτης Ευχαΐτων στον Πόντο, γράφει γι' αυτήν: Καταγόταν από καλή, ευγενή οικογένεια από την Τραπεζούντα, της οποίας οι αρχηγοί είχαν επιρροή στη χώρα από την αρχαιότητα και εξακολουθούν να είναι ευτυχισμένοι και εύποροι σήμερα, οἷς ὡς ἄν εἴποι τις κατὰ κλῆρον ἦν ἡ εὐγένεια, καὶ οὕς γεννησίους ἔτι καὶ νῦν ὡς ἐπίσημόν τε γένος λαμπρότατον, οἷον Ἡρακλείτας τινὰς καὶ Πελοπίδας ἐπιφημίζουσιν.3 Σύμφωνα με αυτό το απόσπασμα, υπήρχαν αρχαίες και ένδοξες οικογένειες στην Τραπεζούντα, όπως ο Ηρακλής και ο Πέλοψ, που συμμετείχαν στη δημόσια διοίκηση από την αρχαιότητα. Είναι επομένως εύκολο να καταλάβουμε ότι η αιτία της ζήλιας και της εχθρότητας εναντίον των μεταναστών δεν μπορούσε να διαρκέσει πολύ. Μπορούμε να ονομάσουμε Μεσοχαλδίους την παράταξη των ντόπιων, από μια από τις πιο εξέχουσες έδρες τους, ή Τραπεζουντο-Κολχική παράταξη από την προέλευσή τους. Η παράταξη των μεταναστών έφερε το όνομα Σχολάριοι και, σε αντίθεση με την πρώτη, μπορεί να ονομαστεί Τραπεζουντο-Βυζαντινή. Αυτοί οι Σχολάριοι ήσαν αρχικά στρατιώτες του παλατιού των αυτοκρατόρων της Κωνσταντινούπολης. Η προέλευσή τους χρονολογείται από τον 4ο αιώνα, σύμφωνα με τον Προκόπιο, ο οποίος, στην Κρυφή Ιστορία του, παρέχει την ακόλουθη περιγραφή τους:4 «Σε άλλους στρατιώτες είχε ανατεθεί αρχικά η φύλαξη των παλατιών· δεν ήσαν λιγότεροι από 3.500 και ονομάζονταν Σχολάριοι. Από τη δημιουργία τους, λάμβαναν από το κρατικό ταμείο πολύ υψηλότερο μισθό από τους άλλους. Προηγουμένως, μόνο επιλεγμένοι Αρμένιοι γίνονταν δεκτοί σε αυτές τις τιμητικές θέσεις, αλλά από την εποχή του Ζήνωνος, η πρόσβαση ήταν επίσης ανοιχτή σε δειλά και άμαχα άτομα, ενώ στη συνέχεια, ακόμη και δούλοι αγόραζαν αυτό το στρατιωτικό αξίωμα πληρώνοντας σταθερό ποσό. Ο αυτοκράτορας Ιουστίνος την έκανε πολύ επικερδή επιχείρηση. Αλλά όταν οι κατάλογοι γέμισαν, πρόσθεσε 2.000 άλλους, οι οποίοι ονομάζονταν «υπεράριθμοι». Κάθε φορά που ξεσπούσε εκστρατεία εναντίον της Λιβύης, της Ιταλίας ή της Περσίας, διέταζε επίσης τους Σχολάριους να βγουν στο πεδίο της μάχης, παρόλο που γνώριζε ότι δεν είχαν καμία απολύτως διάθεση να εγκαταλείψουν την πρωτεύουσα. Για να απαλλαγούν από την υποχρέωση της ενεργού στρατιωτικής θητείας, παρέδιδαν τον μισθό τους στον αυτοκράτορα για καθορισμένη περίοδο, και αυτό συνέβαινε πολύ συχνά».
Έτσι, ό,τι ήσαν οι Μπουγίδες στην αυλή της Βαγδάτης και οι Μπαχρίτες Μαμελούκοι στο Κάιρο, ήσαν κάποτε οι Σχολάριοι στην Κωνσταντινούπολη: στρατιώτες του παλατιού, σωματοφύλακες των ηγεμόνων· με τη μόνη διαφορά ότι οι τελευταίοι σύντομα έχασαν την πολεμική τους ορμή και υιοθέτησαν ρόλο αντίθετο με την αρχική τους οργάνωση. Φαίνεται ότι έλαβαν το όνομα «Σχολάριοι», δηλαδή στρατιώτες της ηρεμίας, της ειρήνης, από τους χλευαστές κατοίκους της πρωτεύουσας κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Ζήνωνος. Διότι στην πραγματικότητα ήσαν Πραιτωριανοί στρατιώτες, φρουροί του παλατιού, φρουροί, σωματοφύλακες (Praetoriani milites, Custodes Palatii, Excubitores, corporis custodes).5
Αλλά αυτοί οι αυτοκρατορικοί στρατιώτες παρέλασης, όπως τους αποκαλεί ο Αγαθίας,6 σύντομα κατέλαβαν όλες τις θέσεις στο παλάτι και γύρω από το πρόσωπο του αυτοκράτορα. Ο διοικητής τους, που ονομαζόταν μάγιστρος τῶν ἐν παλατίῳ τάξεων, σύντομα έγινε αξιοσέβαστος, ισχυρός και επιδραστικός άνθρωπος, ενώ ολόκληρο το σώμα, στο οποίο μόνο ο χρυσός παρείχε πρόσβαση, σταδιακά εξελίχθηκε σε στενά συνδεδεμένη φατρία εύπορων αριστοκρατών, στους εγωιστικούς σκοπούς των οποίων ο αυτοκράτορας, καθώς και ολόκληρος ο μηχανισμός της κρατικής διοίκησης, έπρεπε να υποταχθεί. Οι δολοπλοκίες αυτής της παλατιανής φατρίας οδήγησαν επίσης σε μεγάλο βαθμό σε εκείνες τις σκηνές φρίκης, τις επαναστάσεις των παλατιών και εκείνο το πλέγμα αγανάκτησης και μνησικακιών, που γεμίζουν μεγάλο μέρος των βυζαντινών ιστορικών βιβλίων του Μεσαίωνα και τα καθιστούν ντροπή για την ανθρώπινη φυλή. Αυτή η δύναμη υπέστη το πρώτο της πλήγμα με την ίδρυση της Βαράγγειας Σωματοφυλακής, στην οποία οι αυτοκράτορες, μαζί με τους Σχολάριους, εμπιστεύονταν τη φύλαξη των προσώπων τους και των παλατιών τους, γεγονός που προκάλεσε ζήλια και ανοιχτές διαμάχες.
Η λαϊκή εξέγερση του 1185 τη συγκλόνισε βαθιά, και όταν η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Λατίνων, είχε θαφτεί κάτω από τα ερείπια της Ελληνικής Αυτοκρατορίας. Μετά την πτώση της δυναστείας των Κομνηνών, οι Σχολάριοι ηγέτες κατέφυγαν με τους θησαυρούς τους στην Κολχίδα, σκοπεύοντας να ανακτήσουν την χαμένη τους θέση στην αυλή του νέου αυτοκράτορα της Ανατολίας. Διότι θα πρόδιδε πράγματι ελάχιστη ιστορική γνώση, αν κάποιος υπέθετε ότι ο Αλέξιος έφυγε μόνος του από την Κωνσταντινούπολη κατά τη διάρκεια της γενικής αναταραχής και ίδρυσε αμέσως την Κολχική Αυτοκρατορία. Αντίθετα, αυτή η μακρινή γη ήταν το γενικό καταφύγιο μιας δυναστείας που είχε εκθρονιστεί από τον θρόνο της και των πολυάριθμων οπαδών της που είχαν παγιδευτεί στην πτώση της και στους οποίους δόθηκε η επιλογή μεταξύ μετανάστευσης και εκτέλεσης.7 Με τη βοήθεια του απλού λαού, ο Ισαάκιος Άγγελος ανήλθε στον θρόνο και μπόρεσε να δικαιολογήσει την εκλογή του στα μάτια των οπαδών του μόνο επεκτείνοντας τον διωγμό του σε όλα τα αντικείμενα του λαϊκού μίσους. Μεταξύ αυτών οι Σχολάριοι πρέπει να ήσαν οι πρώτοι, καθώς ήσαν πλούσιοι, καταπιεστές των υπηκόων τους και ήσαν πάντοτε στόχος των αστείων στην πρωτεύουσα. Η ολοκληρωτική καταστροφή της Κωνσταντινούπολης το 1204, όπως και οι μεταγενέστεροι διωγμοί του Μιχαήλ [Η’] Παλαιολόγου, οδήγησε τα τελευταία υπολείμματα αυτής της επιδραστικής τάξης, μαζί με πολυάριθμες ορδές άλλων προσφύγων, στη φιλόξενη γη των Μεγάλων Κομνηνών. Αυτή η μεταφορά μιας ισχυρής και πλούσιας φατρίας στην Κολχίδα ήταν από τους σημαντικότερους λόγους που οδήγησαν τον Αλέξιο Α΄ να συνεχίσει να χρησιμοποιεί τον τίτλο του αυτοκράτορα της Ανατολίας. Μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι μεταξύ των προσφύγων που έφυγαν από την Κωνσταντινούπολη εκείνη την εποχή, οι πιο θαρραλέοι πήγαν με τον Θεόδωρο Λάσκαρι στις κοντινές ακτές της Ιωνίας, όπου ήσαν συνεχώς εκτεθειμένοι σε εχθρικές επιθέσεις. Οι λάτρεις της άγριας ελευθερίας κατέφυγαν στην Ήπειρο και στα απρόσιτα βουνά των Aσπρο-ποταμιτών. Αλλά όλοι όσοι κατείχαν πλούτο και αγαπούσαν την ειρήνη υποχώρησαν στην Κολχίδα, συμπεριλαμβανομένων όλων των ευγενών της αρχαίας βυζαντινής αυλής. Έτσι ένα βασίλειο στρατιωτών αναδύθηκε στη Νίκαια, ένα κράτος ληστών στην Ήπειρο, και μια μικρή Κωνσταντινούπολη σε λαμπρότητα και πραγματικό πλήθος στην Τραπεζούντα.
| <-1.13. Ο Αλέξιος Β΄ ανεβαίνει στον θρόνο το 1297. Μάχη εναντίον των Τουρκομάνων και των Γενουατών | 1.15. Βασίλειος Α΄ (1333-1340). Ζυμώσεις στο εσωτερικό της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας-> |