Κεφάλαιο 2.7. Αλέξιος Δ΄. Επανάσταση του Παλατιού. Ο Τζάχαν Σαχ και ο Μουράτ τρομοκρατούν την Τραπεζούντα (1412-1447)
Μέχρι την άνοδο αυτού του ηγεμόνα [Αλεξίου Δ΄] στον θρόνο, ο Τιμούρ και ο Βαγιαζήτ, οι μογγολικές και τουρκικές δυνάμεις, είχαν εξαφανιστεί από τη σκηνή, και οι Τουρκομάνοι, οι οποίοι προηγουμένως ζούσαν σε κοπάδια και αγροκτήματα και ήσαν περιφρονημένοι σε όλα τα ανατολίτικα γραπτά, είχαν πάρει τη θέση τους. Είχαν ιδρύσει αυτοκρατορία τυχοδιωκτών και ληστών, στους οποίους υπαγόταν όλη η γη μεταξύ Αμάσειας και Σουλτανιγιέ, μεταξύ Τιφλίδας και Βασόρας.
Η διατήρηση της φιλίας και της καλής κατανόησης με αυτούς τους ανθρώπους ήταν το καθήκον των τριών τελευταίων ηγεμόνων της Τραπεζούντας για πενηνταοκτώ χρόνια. Ο Καρά Γιουσούφ,1 δημιουργός του προσωρινού μεγαλείου της Μαύρης Ορδής [Μαυρο-Προβατάδων], είχε ήδη προχωρήσει μέχρι τον Ευφράτη, είχε καταλάβει την Άρσινγκα [Έρζιντζαν] και απειλούσε να συντρίψει ολοκληρωτικά τη Λευκή Ορδή [Ασπρο-Προβατάδες] και να εισβάλει στην Ανατολία, όταν τελικά ο Σαχ Ρουχ, ο νεότερος γιος του Τιμούρ, έσπευσε από την Ανατολή με μεγάλο στρατό για να εκδικηθεί τις προηγούμενες ήττες των Μογγόλων. Οι δύο στρατοί αντιμετώπισαν ο ένας τον άλλον, έτοιμοι να προκαλέσουν σύγκρουση που είχε αποφευχθεί εδώ και καιρό, όταν, την παραμονή της αποφασιστικής ημέρας, ο φυσικός θάνατος στοίχισε τη ζωή στον Τουρκομάνο στρατηγό [Καρά Γιουσούφ] στο δέκατο τέταρτο έτος της βασιλείας του, το 1420 μ.Χ. Ο στρατός του διαλύθηκε γρήγορα. Ένα μέρος του έπεσε στις σκηνές του αποθανόντος ηγέτη και τις λεηλάτησε, όπου μερικοί στρατιώτες είχαν ακόμη και το θράσος να κόψουν τα αυτιά του πτώματος και να κλέψουν τα πολύτιμα διαμαντένια σκουλαρίκια. Ο Καρά Γιουσούφ, τρομερός πολεμιστής όσο ζούσε, παρέμεινε άταφος για πολύ καιρό μετά τον θάνατό του και εγκαταλείφθηκε από όλους, μέχρι που τελικά κάποιοι φίλοι του έφεραν τον νεκρό στο Αρτζές [Ερτζίς] και τον έθαψαν.
Από τους πέντε επιζώντες γιους του, τον διαδέχθηκε ως δεύτερος σουλτάνος της [Μαύρης] Ορδής ο προαναφερθείς Ισκαντέρ.2 Αμαύρωσε τη δόξα των Ασπρο-Προβατάδων σκοτώνοντας τον Ουλούγκ, συνέχισε όμως τον πόλεμό του εναντίον του Σαχ Ρουχ που είχε διαδεχθεί τον πατέρα του,3 αλλά χωρίς επιτυχία, καθώς ο αδελφός του, ο Τζάχαν Σαχ, πήρε ανοιχτά το μέρος των Μογγόλων. Η Ταμπρίζ, η κτήση της Μαύρης Ορδής, χάθηκε ύστερα από ατυχή διπλή μάχη και ο ίδιος ο Ισκαντέρ, φυλακισμένος σε ορεινό φρούριο, σκοτώθηκε από τον ίδιο του τον γιο ύστερα από δεκαέξι χρόνια διακυβέρνησης και διαμάχης.
Ο διάδοχός του Τζάχαν Σαχ,4 υπήρξε επιτυχημένος πολεμιστής και, κατά τη διάρκεια τριαντατριάχρονης βασιλείας, ανέβασε τη δύναμη του οίκου του στο υψηλότερο σημείο. Με τις νίκες του επισκίασε ακόμη και τα κατορθώματα του Καρά Γιουσούφ, του ιδρυτή του μεγαλείου των Τουρκομάνων. Πρώτον, αποφάσισε να κατακτήσει τα εδάφη της Γεωργίας, της Ιβηρικής και της Τραπεζούντας, πράγμα που ο πατέρας του είχε ήδη ξεκινήσει αλλά άφησε ημιτελές, επειδή δέχτηκε επίθεση από τον Ουλούγκ [Κουτλούγ], τον αρχηγό της Λευκής Ορδής,5 και από τους Μογγόλους. Κατά τον Χοντεμίρ, ανάγκασε τους προαναφερθέντες μπέηδες να πληρώνουν φόρο υποτέλειας και στη συνέχεια κατέκτησε μεγάλο μέρος της Περσίας, ακόμη και το απομακρυσμένο Κερμάν, μέσω του διαδόχου του ευεργέτη του, του Τιμουρίδη Σαχ Ρουχ. Στη συνέχεια έδιωξε τους Μογγόλους ηγεμόνες από το Χορασάν και μόνο η εξέγερση των γιων του στη Βαγδάτη και την Ταμπρίζ τον εμπόδισε να οδηγήσει τα νικηφόρα στρατεύματά του πέρα από τον Τζιχούν6 και τον Ιαξάρτη στα όρια της ερήμου. Η επίθεση αυτού του ισχυρού άνδρα στις καυκάσιες χώρες και στις κτήσεις του σκοτωμένου Ουλούγκ στον Ευφράτη στόχευε επίσης τον Μεγάλο Κομνηνό της Τραπεζούντας. Αλλά ο Αλέξιος, ο άμαχος ηγεμόνας ενός δειλού λαού, κατέφυγε στο κοινό όπλο με το οποίο οι πρόγονοί του συχνά απέτρεπαν τους εχθρούς τους. Δώρα και μια πριγκίπισσα από το αυτοκρατορικό παλάτι χρειάζονταν τώρα για να κατευνάσουν την οργή του Τζάχαν Σαχ εναντίον του συμμάχου του εχθρού του, του Ουλούγκ. Διότι, σύμφωνα με τις διαβεβαιώσεις του Δούκα, ο τελευταίος ήταν επίσης παντρεμένος με κόρη του Αλεξίου Δ΄. Για να προστατεύσει τη χώρα του από τον πυρπολημένο δαυλό των Τουρκομάνων, λέει ο Λαόνικος, ο Αλέξιος σύναψε όλες αυτές τις γαμήλιες συμμαχίες.7
Είναι πράγματι αηδιαστικό να βλέπεις ότι κάθε ανδρική υπόσταση είχε πεθάνει εντελώς μεταξύ των Τραπεζουντίων Ελλήνων εκείνη την εποχή, οι οποίοι, ζώντας πίσω από ένα φυσικό φρούριο, προσπαθούσαν να αγοράσουν ειρήνη χωρίς αντίσταση μόνο με χρυσάφι και γυναίκες, ενώ οι γείτονές τους και οι πρώην συγγενείς τους στον ποταμό Φάσι τόλμησαν να υπερασπιστούν σθεναρά την πατρίδα τους ακόμη και ενάντια στα αήττητα στρατεύματα του Τιμούρ. Μια άλλη κόρη του, την Μαρία, την έδωσε σε γάμο με τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη [Η’] Παλαιολόγο, ο οποίος, εκτός από την πρωτεύουσά του, κατείχε μόνο μερικές μικρές εκτάσεις γης.8 Από τους τρεις γιους του, τον Καλογιάννη, τον Αλέξανδρο και τον Δαβίδ, διόρισε τον πρώτο συναυτοκράτορα, σύμφωνα με το αρχαίο έθιμο. Αυτός όμως υποψιαζόταν ότι η μητέρα του, μια Καντακουζηνή πριγκίπισσα από την Κωνσταντινούπολη, είχε μυστικές ερωτικές σχέσεις με τον πρωτοβεστιάριο της αυτοκρατορίας. Εξοργισμένος από αυτή την ανάξια συμπεριφορά (πάσχοντι κατὰ θυμὸν τούτου ἕνεκα), σκότωσε τον πρωτοβεστιάριο και φυλάκισε τον Αλέξιο σε ένα δωμάτιο με την αυτοκράτειρα, σκοπεύοντας να τη δολοφονήσει κι αυτήν. Πιθανώς όχι τόσο για να εκδικηθεί την τιμή του αυτοκρατορικού οίκου όσο για να κερδίσει τον θρόνο για τον εαυτό του. Οι διαμαρτυρίες των αρχόντων της Τραπεζούντας, και ίσως και η απειλητική διάθεση του λαού, που είχε την τάση να επαναστατεί από παλαιότερες εποχές, εμπόδισαν τον νεαρό κακοποιό να εκτελέσει την πράξη. Διέφυγε από τον εξοργισμένο πατέρα του στην Ιβηρία και ζούσε εκεί ως εξόριστος στην αυλή του βασιλιά.9
Αντί του φυγάδα, ο Αλέξιος ανέδειξε σε συναυτοκράτορά του και μελλοντικό κληρονόμο του θρόνου τον νεότερο γιο του Αλέξανδρο, τον οποίο ο Λαόνικος ο Αθηναίος αποκαλεί Σκάνταρις στην τουρκική ορολογία. Ταυτόχρονα του έδωσε την κόρη του Λέσβιου ηγεμόνα Γκατελούζο ως σύζυγό του. Όμως ο Καλογιάννης, που δεν μπορούσε να αντέξει την απώλεια του στέμματος, αποφάσισε να κάνει νέα προσπάθεια και να καταστρέψει τόσο τον πατέρα όσο και τον αδελφό του. Από την Ιβηρία βάδισε προς τη γενουάτικη αποικία του Καφφά, για να επιβιβαστεί σε πλοίο Δυτικών πολεμιστών. Έλπιζε ότι η επίθεση στην Τραπεζούντα θα ήταν ακόμη πιο εύκολη, καθώς ο ίδιος είχε φατρία μεταξύ των στρατιωτών του παλατιού του αυτοκράτορα, που ευνοούσε κρυφά το σχέδιό του. Διόρισε ως στρατιωτικό του διοικητή έναν καπετάνιο από τη Γένουα, ο οποίος κατείχε εμπορικό πλοίο φορτωμένο με όπλα, μετέτρεψε το πλοίο σε πολεμικό και το εξόπλισε με όλα τα απαραίτητα εφόδια.
Κοντά στην πόλη Φωκάς, όχι μακριά από την πρωτεύουσα, ο επαναστάτης αποβιβάστηκε με στρατό ξένων μισθοφόρων και πήρε θέση στο εκεί μοναστήρι. Ο Αλέξιος στρατοπέδευσε έξω από το προάστιο Άχαντος για να εμποδίσει τον γιο του να εισέλθει. Όμως οι Καβαζίτες, που φρουρούσαν τον αυτοκράτορα, πείστηκαν από τον Καλογιάννη και επέτρεψαν σε δύο διοικητές που έστειλε να μπουν στη σκηνή του Αλεξίου τη νύχτα, όπου του επιτέθηκαν και τον δολοφόνησαν ενώ κοιμόταν. Ο Ιωάννης αργότερα ισχυρίστηκε ότι οι διαταγές του ήσαν να συλλάβουν τον αυτοκράτορα, όχι να τον σκοτώσουν. Τιμώρησε επίσης τους δολοφόνους κόβοντας το χέρι του ενός και τυφλώνοντας τον άλλον, και ανήγειρε μεγαλοπρεπές μνημείο στον δολοφονημένο πατέρα του στη μητροπολιτική εκκλησία της Τραπεζούντας.10 Το έτος αυτού του γεγονότος δεν περιλαμβάνεται στον Λαόνικο. Όμως από επιστολή του Βυζαντινού πατριάρχη Γρηγορίου Πρωτοσύγγελου προς αυτόν τον μονάρχη, μπορεί να συναχθεί ότι ήταν ακόμη ζωντανός γύρω στο 1445. Και από ένα απόσπασμα στον Φραντζή, τον ιστορικό μας, μπορεί να αποδειχθεί ότι ήταν ήδη νεκρός τον Οκτώβριο του 1449. Συνεπώς η δολοφονία του πρέπει να συνέβη σε ένα από τα ενδιάμεσα χρόνια.11 Η επιρροή που είχαν διατηρήσει προηγουμένως οι Γενουάτες στην Τραπεζούντα φαίνεται να πέρασε στους Eνετούς υπό αυτόν τον ηγεμόνα. Η τρομερή κατάκτηση του Μεγκόλο και η ολοκληρωτική ήττα της Γένουας από τους Ενετούς στον Πόλεμο της Κιότζια12 προκάλεσαν αυτή την αλλαγή. Λόγω των εκτεταμένων κτήσεών τους στην Ελλάδα και του επικερδούς εμπορίου τους στη Μαύρη Θάλασσα, οι Ενετοί πρέπει να ανησυχούσαν περισσότερο για τη διατήρηση της Τραπεζούντιας Θάλασσας από οποιοδήποτε άλλο δυτικό έθνος, επειδή προοριζόταν να χρησιμεύσει ως βάση για τότε σχεδιαζόμενη συνομοσπονδία των εδαφών της Καραμανίας, του Ευφράτη και του Πόντου εναντίον της αυξανόμενης δύναμης των Οθωμανών Τούρκων. Επομένως εκείνη την εποχή πραγματοποιούνταν συχνές επικοινωνίες μεταξύ Τραπεζούντας και Βενετίας.13 Συγκεκριμένα ο Αλέξιος Δ΄ ήταν ο πρώτος μονάρχης της Τραπεζούντας που επιδίωξε να ενισχύσει την κυριαρχία του μέσω του συστήματος δυτικών συμμαχιών. Εκτός από τις προαναφερθείσες συνδέσεις με τη Λέσβο, την Κωνσταντινούπολη και τη Βενετία, προσέλκυσε επίσης τον γενναίο εχθρό των Τούρκων Γεώργιο Μπράνκοβιτς, τον δεσπότη Σερβίας, προς το συμφέρον της αυλής της Τραπεζούντας, στέλνοντας μία από τις κόρες του ως σύζυγο.14
Η πρώτη επίθεση των Οθωμανών Τούρκων στην Τραπεζούντα σημειώθηκε κατά τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Αλεξίου. Μετά τον Μωάμεθ Α΄, βασίλευσε ο γιος του Μουράτ [Β’], ο οποίος ξεπέρασε όλους τους προκατόχους του σε ανάστημα, στρατιωτικό ταλέντο και τύχη. Κατά τη διάρκεια της τριακονταετούς βασιλείας του (1421-1451) εξαφάνισε κάθε ίχνος του κατεστημένου του Τιμούρ στην Ανατολία. Υπέταξε όλες τις ηγεμονίες μεταξύ του Ελλήσποντου και των βουνών της Αμάσειας, εν μέρει με τη δύναμη των όπλων και εν μέρει με συνθήκες, ενώ περιόρισε τη δύναμη των Βυζαντινών αυτοκρατόρων στα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Στόλος εξοπλισμένος στα λιμάνια της Παφλαγονίας ρήμαξε τις ακτές των Μεγάλων Κομνηνών και μάλιστα τρόμαξε την πρωτεύουσα με επίθεση. Η επιτυχία αυτής της πρώτης προσπάθειας δεν πρέπει να αποδοθεί στη γενναιότητα των Τραπεζουντίων αλλά στη φυσική αντοχή των τειχών τους. Οι Τούρκοι αποβιβάστηκαν σε πολλά απομακρυσμένα σημεία προκαλώντας μεγάλες καταστροφές και παίρνοντας μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων. Μια σφοδρή καταιγίδα που έπληξε τον στόλο κατά το ταξίδι της επιστροφής του κατέστρεψε μεγάλο αριθμό πλοίων στις ακτές της Ηράκλειας.15 Από τότε και στο εξής, για αρκετά χρόνια, η έλλειψη ναυτικών γνώσεων των μουσουλμάνων και οι τρόμοι της Μαύρης Θάλασσας προστάτευαν τη γη των δειλών Τραπεζουντίων.