ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΩΤΟ. Από την ίδρυση της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας από τον Αλέξιο Α΄ μέχρι το ξέσπασμα της επανάστασης μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα Βασιλείου. Περίοδος υπεροχής της αυτοκρατορικής δύναμης των Μεγάλων Κομνηνών απέναντι στην υψηλή φεουδαρχική αριστοκρατία της παλαιάς Τραπεζούντας
Κεφάλαιο 1.1. Ο Αλέξιος Κομνηνός κατακτά την Τραπεζούντα μαζί με μεγάλο μέρος των εδαφών της νότιας ακτής του Ευξείνου Πόντου
Η ιστορία δεν έχει διασώσει τίποτε για την τύχη της Τραπεζούντας κατά τα δεκαοκτώ χρόνια που ακολούθησαν την επανάσταση της Κωνσταντινούπολης [1185] και τη φυγή των Κομνηνών στην Κολχίδα. Αν και έτεινε προς τη νόμιμη δυναστεία, η Τραπεζούς δεν μπορούσε, με τη δική της δύναμη, να ξεφύγει από την επιρροή της βυζαντινής κυριαρχίας και την εξουσία των αυτοκρατορικών κυβερνητών. Στις δεσποτικές αυτοκρατορίες της Ανατολής η επίδραση της πρωτεύουσας στη βούληση των κατοίκων της επαρχίας είναι τόσο μαγική που, σαν αβοήθητα εργαλεία, ακολουθούν δειλά την ώθηση που προέρχεται από την έδρα της εξουσίας. Μένει να δούμε αν ο ανίσχυρος Ισαάκιος [Β’] Άγγελος μπορούσε να διατηρήσει το κύρος που είχαν αποκτήσει οι τελευταίοι Κομνηνοί, όπως είδαμε πιο πάνω, και να στέλνει έναν νέο κυβερνήτη στις χώρες της Τραπεζούντας κάθε χρόνο, σύμφωνα με το επικρατούν έθιμο της αυλής.
Είναι εξίσου δύσκολο να αποδειχθεί λεπτομερώς, ή και να αποδειχθεί καν, πώς και πότε οι Τραπεζούντιοι κατάφεραν να απελευθερωθούν από την καταπίεση της βασίλισσας Τάμαρ. Το γεγονός ότι δεν έλαβαν καμία βοήθεια από την Κωνσταντινούπολη και έτσι περιορίστηκαν στον εαυτό τους είναι αναμφισβήτητο, αν αναλογιστούμε την απελπιστική κατάσταση στην οποία περιήλθε ο νέος ηγεμόνας Ισαάκιος [Β’] Άγγελος τον πρώτο κιόλας χρόνο της βασιλείας του. Ίσως τότε, όπως και στις ημέρες των εισβολών των Σελτζούκων, να εμφανίστηκε ένας δεύτερος Γαβράς και, όπως και ο προηγούμενος ήρωας, να ανέλαβε την απεριόριστη ηγεσία των υποθέσεων ως ανταμοιβή για τη διάσωση της πατρίδας.
Ο Αλέξιος Κομνηνός, το τετράχρονο αγόρι (σύμφωνα με το Χρονικό του Παλατιού τόσο ήταν όταν έφτασε στην Κολχίδα), μεγάλωσε υπό αυτές τις συνθήκες και είχε αρκετό χρόνο στη σκιά της οροσειράς του Καυκάσου για να προετοιμαστεί για την ανακατάληψη της κληρονομιάς του πατέρα του. Διότι ο νωθρός Ισαάκιος Άγγελος, αδιάφορος για τη νεοσύστατη ηγεμονική οικογένεια της Φάσιδας, διασκέδαζε παράλογα στο παλάτι και το 1195 τυφλώθηκε και έχασε τον θρόνο από τον πιθανώς ακόμη πιο αδύναμο και πιο άθλιο αδελφό του, τον Αλέξιο [Β’] Άγγελο.
Είναι γνωστό πώς ο δωδεκάχρονος γιος του εκθρονισμένου Ισαάκιου κατέφυγε στην Ιταλία και ζήτησε βοήθεια για τον τυφλωμένο και φυλακισμένο πατέρα του από τους χριστιανούς της Δύσης, οι οποίοι είχαν συγκεντρωθεί για τη Σταυροφορία. Είναι επίσης γνωστό πώς, το 1203, ο εχθρικός στρατός, με επικεφαλής τον νεαρό Αλέξιο, εμφανίστηκε μπροστά στην Κωνσταντινούπολη και, ύστερα από σύντομη αντίσταση, ανάγκασε τον σφετεριστή [Αλέξιο Β’] να τραπεί σε φυγή. Τοποθέτησε τον τυφλωμένο Ισαάκιο και τον γιο του στον θρόνο, αλλά απαίτησε τόσο τεράστιο τίμημα για τις υπηρεσίες του, που οι παλινορθωμένοι ηγεμόνες έγιναν περιφρονητικοί και οι ίδιοι οι ξένοι έγιναν αντικείμενο γενικής κατάρας.
Αυτή η δυσαρέσκεια οδήγησε το επόμενο έτος 1204, πράγμα που επίσης υποθέτουμε ότι είναι γνωστό, σε γενική εξέγερση στην πρωτεύουσα, στην οποία και οι δύο αυτοκράτορες [Ισαάκιος Β’ και Αλέξιος Γ’] γνώρισαν την πτώση τους, η ίδια η πόλη δέχθηκε έφοδο από τους σταυροφόρους και κάηκε σε μεγάλο βαθμό, και ολόκληρη η αυτοκρατορία μετατράπηκε σε ερείπια. Μέσα στην απερίγραπτη σύγχυση που κυρίευσε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης και στη γενική αναζήτηση των συντριμμιών του πλοίου που ναυάγησε στην καταιγίδα, είχε φτάσει επιτέλους η στιγμή για τον Αλέξιο Κομνηνό να εμφανιστεί με επιτυχία στη σκηνή των παγκόσμιων γεγονότων. Νέος εικοσιδύο ετών, κληρονόμος της φήμης και του κοσμοϊστορικού μεγαλείου της οικογένειας των Κομνηνών, επικεφαλής κυρίαρχης, ευγενούς και πλούσιας οικογένειας αυτοεξόριστων, πρέπει από τη μνήμη της χαμένης δόξας να είχε εμπνευστεί να αγωνιστεί, ακόμη κι αν η ίδια η ροή των γεγονότων, η ανυπόμονη λαχτάρα των γύρω του και η παρόρμηση για δράση που χαρακτηρίζει έναν ακμάζοντα βασιλικό απόγονο, δεν τον είχαν αναγκάσει να αναλάβει ρόλο στο μεγάλο δράμα εκείνων των εποχών.
Την ίδια εποχή που οι δυτικοί στρατοί ανέτρεπαν τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης στην πρωτεύουσα του ελληνικού λαού, ο Αλέξιος Κομνηνός αποκαθιστούσε τον θρόνο των προγόνων του στην Τραπεζούντα της Ασίας. Επικεφαλής των δυνάμεων που είχε συγκροτήσει στη Φάσιδα της Κολχίδας, προέλασε στη γη των Τραπεζουντίων. Η πρωτεύουσα Τραπεζούς, η Τρίπολη, η Κερασούς, το Μεσοχάλδιον, η Ιασωνίς και όλα τα κάστρα στα βουνά και όλες οι πόλεις στην ακτή μέχρι την Αμισό και τις πεδιάδες της Σίδης και της Θεμίσκυρας, πλούσιες σε φρούτα, κρασί και λάδι, υποτάχθηκαν στον νέο ηγεμόνα. Αναταραχή ευνοϊκή για την παλιά δυναστεία των Κομνηνών είχε εξαπλωθεί στις παράκτιες περιοχές του Ευξείνου πέρα από την Ηράκλεια, και μαζί με τον νεότερο αδελφό του Δαβίδ, ο Αλέξιος κατέλαβε την περιοχή της Σινώπης, με την όμορφη και πυκνοκατοικημένη πρωτεύουσά της με το ίδιο όνομα, που εκτεινόταν από τον ποταμό Άλυ μέχρι το ακρωτήριο Κάραμβις. Από εδώ ο Δαβίδ εισέβαλε στην Παφλαγονία με μέρος του Κολχικού στρατού, οπότε ολόκληρη η επαρχία εξεγέρθηκε και απέτισε φόρο τιμής στον νέο ηγεμόνα της Ανατολίας. Μεγάλος στρατός Παφλαγόνων μισθοφόρων κατατάχθηκε υπό τα λάβαρα των Κομνηνών και ο Δαβίδ κατέκτησε την Αμάστριδα, την Τίο και την Ηράκλεια με τρομερή επιτυχία, συνεχίζοντας μάλιστα τη νικηφόρα πορεία του πέρα από τον ποταμό Σαγγάριο προς την περιοχή της Νικομήδειας στην Προποντίδα. Παντού ανακοίνωνε στους κατοίκους ότι εμφανιζόταν ως κήρυκας και πρόδρομος του αδελφού του Αλεξίου, αυτοκράτορα όλης της Ανατολίας, ο οποίος σύντομα θα εμφανιζόταν αυτοπροσώπως με τον μεγάλο στρατό των Κολχο-Τραπεζουντίων, για να καταστρέψει τους σφετεριστές και τους τυράννους και να επεκτείνει τα σύνορα του νέου βασιλείου στον Βόσπορο και τον Ελλήσποντο.1
Γενικά, όπως έχει ήδη αναφερθεί, οι κάτοικοι όλων εκείνων των παράκτιων περιοχών που σε παλαιότερες εποχές είχαν σχηματίσει ανεξάρτητη αυτοκρατορία με το όνομα Πόντος που περιλάμβανε αρκετές πλούσιες εμπορικές δημοκρατίες, υπάκουαν απρόθυμα πάντοτε στην καταπιεστική κυριαρχία της βυζαντινής αυλής. Την ευνοϊκή στιγμή για να απελευθερωθούν από αυτήν και, ας πούμε, να αποκαταστήσουν τον φθαρμένο θρόνο του Μιθριδάτη την εκμεταλλεύτηκαν επομένως με μεγάλη προθυμία, στον βαθμό που επέτρεπε η γενική σύγχυση των πραγμάτων.
Οι παράκτιες περιοχές της Τραπεζούντας δεν επαναστατούσαν τόσο συχνά εναντίον του Οίκου των Κομνηνών, αλλά εναντίον της άρχουσας παράταξης των μεγάλων της Κωνσταντινούπολης, των οποίων οι δολοπλοκίες και η ακόρεστη απληστία είχαν διαλύσει τη μοναρχία και είχαν εξαντλήσει τη δύναμη των υπηκόων τους.
Ο Αλέξιος Κομνηνός, ο πρωτότοκος γιος του Μανουήλ, αναγνωρίστηκε επομένως από τα υπολείμματα της παλιάς αυλής που είχαν έρθει μαζί του στη Φάσιδα, καθώς και από τους νέους ευγενείς της αυτοκρατορίας που είχαν φύγει από το Βυζάντιο κατά την τελευταία καταστροφή, και από όλους τους κατοίκους των επαρχιών της Κολχίδας, ως ηγεμόνας ανεξάρτητος από τον βυζαντινό θρόνο, ως αυτοκράτορας, ως Βασιλεύς. Μετέφερε την έδρα αυτής της Νέας Κομνηνής Αυτοκρατορίας από τις ακτές της Φάσιδας στη μεγάλη και καλά οχυρωμένη πόλη της Τραπεζούντας στη Μαύρη Θάλασσα. Οι δεσμοί που έδεναν αυτή την πόλη με την τύχη του ρωμαϊκού κόσμου για περισσότερα από 1.200 χρόνια διαλύθηκαν για πάντα και η ίδια από τώρα και στο εξής γινόταν η δεύτερη πρωτεύουσα της Ελληνικής Αυτοκρατορίας. Αυτό το αξιοσημείωτο γεγονός συνέβη τον Απρίλιο του 1204 μ.Χ., όταν ο Ιννοκέντιος Γ΄ βρισκόταν στο έκτο έτος της παπικής του θητείας στην Εκκλησία της Δύσης και ο Γεώργιος ο Λαμπρός, γιος της Τάμαρ, κυβερνούσε την αυτοκρατορία του Καυκάσου, την ίδια ακριβώς χρονιά που ο Καϊχοσρόης [Α’], ο γιος του Κιλίτζ Αρσλάν [Β΄] άρχιζε να κυβερνά το Ικόνιο, ο Θεόδωρος Λάσκαρις την περιοχή της Νικαίας και ο Βαλδουίνος της Φλάνδρας τα καπνίζοντα παλάτια της Κωνσταντινούπολης.2