Κεφάλαιο 1.15. Βασίλειος Α΄ (1333-1340). Ζυμώσεις στο εσωτερικό της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας
Αυτές οι προαναφερθείσες παρατάξεις της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας οδηγήθηκαν σε σύγκρουση από τον πρόωρο θάνατο του Ανδρόνικου Γ΄ και την ανηλικότητα του Μανουήλ. Και οι δύο επιδίωξαν να ανέλθουν στην κορυφή της αυτοκρατορικής ηγεσίας και να επωφεληθούν από τη σύγχυση μιας ανηλικότητας μακράς διάρκειας. Και οι δύο αναζήτησαν και βρήκαν υποστηρικτές ανάμεσα στον λαό: οι Σχολάριοι κυρίως ανάμεσα στους πολίτες της πρωτεύουσας, οι Μεσοχάλδιοι στις απομακρυσμένες επαρχίες της αυτοκρατορίας. Ξέσπασε πόλεμος, διεξήχθησαν μάχες, κλήθηκαν ξένοι μισθοφόροι στη χώρα και η αυτοκρατορία γέμισε με όλες τις φρικαλεότητες που συνήθως συνοδεύουν τους εμφυλίους πολέμους. Η ηττημένη πλευρά ζήτησε βοήθεια στην Κωνσταντινούπολη. Σε εκείνη την αυλή ζούσε ο Βασίλειος, ο δεύτερος γιος του Αλεξίου Β΄, ο οποίος είχε εκδιωχθεί από την αυτοκρατορία για λόγους ασφαλείας μετά την άνοδο στον θρόνο του μεγαλύτερου αδελφού του, του Ανδρόνικου. Ο Βασίλειος στάλθηκε στην Τραπεζούντα με μερικά στρατεύματα τον όγδοο μήνα της βασιλείας του ανήλικου Μανουήλ Μεγάλου Κομνηνού, για να αποκαταστήσει στην τοπική παράταξη τη χαμένη ισχύ της βυζαντινής παράταξης. Τον Σεπτέμβριο του 1332 αποβιβάστηκε στην πρωτεύουσα, εκθρόνισε τον ανηψιό του, τον Μανουήλ, και διέταξε την εκτέλεση των ηγετών της αντίπαλης παράταξης. Όμως ο αγώνας διήρκεσε άλλα τρία χρόνια, μέχρι που η δύναμή τους διαλύθηκε εντελώς και ο Βασίλειος κατείχε αδιαμφισβήτητα το στέμμα.1
Με αυτόν τον τρόπο, με την άνοδο στον θρόνο του Βασιλείου Α', η βυζαντινή αυλή ανέκτησε την επιρροή που είχε χάσει υπό τον Αλέξιο Β' στις υποθέσεις της Τραπεζούντας. H πρώτη συνέπεια αυτού ήταν ο γάμος του νεαρού ηγεμόνα με την Ειρήνη, νόθο παιδί του αυτοκράτορα Ανδρόνικου του Νεότερου της Κωνσταντινούπολης. Εξίσου πρόθυμος για ελευθερία και ανεξαρτησία στη διοίκηση των κρατικών υποθέσεων, όπως ήταν και ο πατέρας του Αλέξιος, ο Βασίλειος σύντομα ένιωσε το βάρος της σχέσης του με την Παλαιολόγεια αυλή της Κωνσταντινούπολης. Η σύζυγός του, την οποία είχε αναγκαστεί να παντρευτεί για τα συμφέροντα της παράταξης των Σχολαρίων, έγινε μισητή γι' αυτόν, επειδή του υπενθύμιζε έντονα ότι όφειλε την κυριαρχία του όχι στο κερδισμένο δικαίωμά του ή στα στρατιωτικά του ταλέντα, αλλά στην καλή θέληση μιας παράταξης και στην υποστήριξη των ξένων. Οι Σχολάριοι ήθελαν στην πραγματικότητα να συνδέσουν για μια ακόμη φορά τα συμφέροντα της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας και το δικό τους πλεονέκτημα με τον βυζαντινό θρόνο. Ως ξένη παράταξη που μεταφυτεύτηκε στην Κολχίδα με τον Οίκο των Κομνηνών, ήσαν πολύ αδύναμοι για να διεκδικήσουν το κύρος τους ενάντια στη δύναμη των ντόπιων ευγενών της Παλαιάς Τραπεζούντας. Αναγκάστηκαν επομένως να αναζητήσουν καταφύγιο στο εξωτερικό και, ας πούμε, να σχηματίσουν μια Τραπεζουντιανή-Βυζαντινή παράταξη, ενώ οι αντίπαλοί τους προσπαθούσαν να ενισχυθούν από τη γειτονική Ιβηρία και να αντιμετωπίσουν την Τραπεζουντιανή-Βυζαντινή παράταξη με μια Τραπεζουντιανή-Ιβηρική. Οι Μεγάλοι Κομνηνοί, ως επί το πλείστον αδύναμοι άνδρες, ήσαν το παιχνίδι πότε της μιας πλευράς, πότε της άλλης, και έπρεπε να καταναλώνουν τον χρόνο και τη δύναμη που τους άφηνε η άμυνα της χώρας από τις επιδρομές των Τουρκομάνων και των Ιβήρων, στον αγώνα για την επέκταση ή διατήρηση των κυριαρχικών τους δικαιωμάτων απέναντι στις εγχώριες παρατάξεις.
Ο Βασίλειος έζησε με την Ειρήνη της Κωνσταντινούπολης μόνο για μικρό χρονικό διάστημα και σύντομα προτίμησε μια γυναίκα από την Τραπεζούντα με το ίδιο όνομα. Ο Νικηφόρος [Γρηγοράς] ο Βυζαντινός την αποκαλεί εταίρα, αλλά σύμφωνα με το Χρονικό του Παλατιού, ήταν η καθαγιασμένη από την εκκλησία και νόμιμη σύζυγός του.2 Όταν όμως η Βυζαντινή γυναίκα αρνήθηκε να υπομείνει την απέλασή της αδιάφορα, αλλά, όπως το έθεσε ο προαναφερθείς Νικηφόρος, επικαλέστηκε τον ουρανό και τη γη για βοήθεια εναντίον της ύπουλης γυναίκας, εκείνος την έδιωξε από το αυτοκρατορικό παλάτι και θα μπορούσε ακόμη και να την είχε δολοφονήσει, αν δεν φοβόταν τον λαό, ο οποίος μουρμούριζε δυνατά για την ανηθικότητά του και έδειχνε σημάδια ανταρσίας.
Ο αυτοκράτορας, για να κατευνάσει το πνεύμα της αναταραχής, διέταξε με πονηριά να τιμούνται τα ονόματα Βασίλειος και Ειρήνη στη λειτουργία και στις δημόσιες πομπές χωρίς την προσθήκη τίτλου, ικανοποιώντας έτσι την μυστική του προτίμηση καθώς και την κοινή γνώμη. Ο Νικηφόρος θεωρούσε τον ξαφνικό θάνατό του στο άνθος της ζωής του, ὐστερα από επτά χρόνια βασιλείας, τιμωρία από μια οργισμένη θεότητα, ενώ στην Τραπεζούντα πίστευαν γενικά ότι είχε απομακρυνθεί από τη ζωή λόγω πλεκτάνης της προσβεβλημένης Ειρήνης. Πέθανε χωρίς απογόνους από τη νόμιμη σύζυγό του, ἐτελεύτησεν ἄπαις, αλλά άφησε δύο ανήλικα παιδιά, τον Αλέξιο και τον Καλογιάννη, από την Ειρήνη της Τραπεζούντας.
Όσον αφορά τη βασιλεία και την τύχη του Βασιλείου Β΄, ο συγγραφέας του βιβλίου «Βυζαντινές Αυτοκρατορικές Οικογένειες» υποπίπτει στα σοβαρότερα λάθη, υποθέτοντας λανθασμένα ότι ο Αλέξιος Β΄ είχε ήδη πεθάνει πριν από το 1321. Του αποδίδει έναν γιο και διάδοχο, επίσης ονόματι Βασίλειο, ο οποίος ήταν παντρεμένος με νόθα κόρη του νεότερου Ανδρόνικου, ο οποίος στη συνέχεια πέθανε, αφήνοντας πίσω του δύο νόμιμους γιους, των οποίων τα ονόματα είναι επίσης άγνωστα, και όλα αυτά συνέβησαν στην περίοδο που μεσολάβησε από τον θάνατο του Αλεξίου Β΄ μέχρι τον θάνατο του Βασιλείου Β’. Αυτή η αβάσιμη άποψη μπορεί να αντικρουστεί, ανεξάρτητα από το Χρονικό του Παλατιού του Πανάρετου, αναγνωρίζοντας τα ίδια αποσπάσματα από τα οποία την άντλησε ο Ducange. Γράφει ο Νικηφόρος: μετὰ γὰρ τὸν Κομνηνὸν Ἀλέξιον, τὸν ἀδελφιδοῦν Ἀνδρονίκου τοῦ γηραιοῦ βασιλέως Ῥωμαίων τοῦ Παλαιολόγου, Βασίλειος ὁ υἱὸς τὴν τῶν Τραπεζουντίων ἡγεμονίαν διαδεξάμενος ἔγημε νόθον τοῦ νέου βασιλέως Ἀνδρονίκου τοῦ Παλαιολόγου θυγατέρα Εἰρήνην· ᾗ καὶ βραχύν τινα συμβεβιωκὼς χρόνον ἐτελεύτησεν ἄπαις.3
Αυτό το απόσπασμα δηλώνει σαφώς ότι μετά τον Αλέξιo, γιο της αδελφής του Ανδρόνικου του Πρεσβύτερου, ο γιος του Βασίλειος κυβέρνησε την Τραπεζούντα (ο Ανδρόνικος Γ΄ και ο Μανουήλ Β΄ αγνοήθηκαν από τους περήφανους Βυζαντινούς), παντρεύτηκε μια νόθα κόρη του νεότερου Ανδρόνικου της Κωνσταντινούπολης, ονόματι Ειρήνη και πέθανε άτεκνος ύστερα από σύντομη βασιλεία.
Παρά το γεγονός ότι ο Βασίλειος αποκαλείται γιος του Αλεξίου για δεύτερη φορά, ο Ducange πίστευε ότι αναφερόταν σε έναν διαφορετικό —εξ ου και δεύτερο— Βασίλειο, αυτοκράτορα της Τραπεζούντας, επειδή αυτή τη φορά η σύζυγός του δεν ονομάζεται Ευδοκία, όπως στο προηγούμενο απόσπασμα, αλλά Ειρήνη. Γράφει, προφανώς όχι σε απόλυτη συμφωνία με τον εαυτό του: Filius Basilii Comneni Imperatoris Trapezuntini Basilius Comnenus II. Junior Nicephoro Gregorae dicitur ad patris forte discrimen, quo praesertim indicio prioris Basilii filium fuisse conjicimus. Quod quidem adstruit praeterea Basilii Junioris cum Irene Palaeologina, Andronici Junioris ex Anna Sabauda Augusta filia conjugium. Alioquin si Irene Basilii prioris aut primis vel secundis nuptiis adscriberetur, consequens esset, eundem sorores duas duxisse: quod ab Ecclesiae graecamcue moribus plane absonum erat.4
Κοιτάξτε προσεκτικά το ελληνικό απόσπασμα και θα διαπιστώσετε ότι ο Νικηφόρος δεν γράφει τίποτε για τον Βασίλειο τον Νεότερο (Bασίλειος ὁ νέος) αλλά για έναν Ανδρόνικο τον Νεότερο, αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης (τοῦ νέου Ἀνδρονίκου τοῦ Παλαιολόγου), του οποίου την κόρη απέκτησε ο Τραπεζούντιος· επίσης ότι δεν λέει ότι η Ειρήνη ήταν νόμιμη κόρη του Ανδρόνικου από την κόμισσα της Σαβοΐας Άννα, αλλά ότι ήταν νόθα, ἔγημεν νόθον … θυγατέρα Εἰρήνην. Όπως είναι γνωστό, ο Ανδρόνικος [Γ’] ο νεότερος παντρεύτηκε δύο φορές, πρώτα το 1318 με την Αγνή — που οι Έλληνες αποκαλούσαν Ειρήνη — κόρη του δούκα του Μπράουνσβαϊκ5 και όταν εκείνη πέθανε γύρω στο 1324 χωρίς απογόνους, δύο χρόνια αργότερα με την Άννα, κόρη του κόμη Αμεδαίου της Σαβοΐας, με την οποία απέκτησε, εκτός από τρεις γιους, δύο κόρες.6 Η μεγαλύτερη από αυτές, η Μαρία, παντρεύτηκε νωρίς τον γιο του Βούλγαρου βασιλιά, ενώ η νεότερη, μετά τον θάνατο του πατέρα της, παντρεύτηκε τον Γενουάτη ηγεμόνα του νησιού της Λέσβου.7 Η ιστορία δεν αναφέρει τίποτε για νόμιμη κόρη, την Ειρήνη. Ο Ducange είναι ιδιαίτερα άτυχος με αυτό το όνομα, καθώς την ίδια Ειρήνη, την οποία κατονομάζει πιο πάνω ως κόρη του Ανδρόνικου από την Άννα της Σαβοΐας, τη δηλώνει στο γενεαλογικό δέντρο των Παλαιολόγων ως το ίδιο πρόσωπο με την Ειρήνη, κόρη του αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγου, ο οποίος διαδέχθηκε τον Ανδρόνικο. Αρχικά την προσφέρει στον Πέτρο Β', βασιλιά της Κύπρου, αλλά αργότερα την παντρεύει με τον Βασίλειο, αυτοκράτορα της Τραπεζούντας, ο οποίος είχε ήδη πεθάνει εδώ και τουλάχιστον δέκα χρόνια. Από αυτούς τους λόγους προκύπτει, είτε λόγω λάθους των αντιγραφέων, είτε λόγω αμέλειας του ίδιου του δογματικού ήρωα Νικηφόρου, ότι δύο διαφορετικά ονόματα, η Ευδοκία και η Ειρήνη, αποδίδονται στο ίδιο πρόσωπο, και ότι στις εκδόσεις αυτού του ιστορικού, Ειρήνη πρέπει αναμφίβολα να διαβάζεται αντί για Ευδοκία.
Με τον θάνατο του Βασιλείου, η υπεροχή της αυτοκρατορικής εξουσίας απέναντι στους μεγάλους υποτελείς του στέμματος της Τραπεζούντας είχε ήδη σβήσει. Η αλήθεια αυτής της παρατήρησης αποδεικνύεται αδιάσειστα από ένα μόνο γεγονός που συνέβη κατά το προτελευταίο έτος της βασιλείας αυτού του ηγεμόνα. Ο Ταχαρτάν, εμίρης της Άρσινγκα [Έρζιντζαν], είχε προωθηθεί με στρατό μέσα από τα αδιάβατα και εύκολα υπερασπιζόμενα στενά που χώριζαν την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας από την Άνω Αρμενία, κοντά στην αυτοκρατορική κατοικία, και απωθήθηκε μόνο με δυσκολία και με τη βοήθεια των στοιχείων της φύσης, θεοῦ εὐδοκοῦντος. Από αυτή την πλευρά η επίθεση στην πρωτεύουσα θα ήταν αδύνατη, αν η ισχυρή, αρχαία οικογένεια των Καβαζιτών της Τραπεζούντας ήταν πιστή στον αυτοκράτορα, αφού οι εκτεταμένες κτήσεις τους περιλάμβαναν ολόκληρη την ορεινή περιοχή και όλα τα περάσματα από τα οποία οδηγούσε ο δρόμος από την Τραπεζούντα στην Άρσινγκα και την Αρμενία. Αλλά τώρα γνωρίζουμε ότι ο Βασίλειος είχε έρθει στην αυτοκρατορία ως μέλος μιας παράταξης Σχολαρίων που υποστηριζόταν από το εξωτερικό.
Νέα εποχή, νέα τάξη πραγμάτων, ξεκινά από τότε και στο εξής στην Τραπεζούντα. Η πολλαπλότητα έχει θριαμβεύσει επί της ενότητας, η αποσύνθεση επί της τάξης και οι υποτελείς επί του στέμματος. Η δύναμη του θρόνου έχει απωθηθεί από την πραγματικότητα στο βασίλειο της αφαίρεσης και η ίδια η φυσική δύναμη έχει κατακερματιστεί σε πολλά άνισα μέρη.
Το δεύτερο βιβλίο αυτής της ιστορίας μας αφηγείται την τύχη των Τραπεζουντίων μετά την υποδούλωση της αυτοκρατορικής εξουσίας στις ευγενείς οικογένειες.